Một điểm ở Jakarta, một vết nứt ở niềm tin: bóng đá Indonesia sau trận hòa Malaysia

Phút 36, Thom Haye đi bộ về phía đường hầm. Trọng tài rút thẻ đỏ sau pha vào bóng với Arif Aiman. Trên khán đài Gelora Bung Karno, hàng vạn người cùng làm một động tác giống nhau: hít vào, rồi quên thở ra. Indonesia còn 54 phút để giữ tỷ số 0-0 trước Malaysia với mười người trên sân.

Tôi không có mặt ở Jakarta đêm ấy. Tôi ngồi ở Bình Dương, trước màn hình, xem lại hai lần. Thứ đọng lại lâu nhất không nằm trên cỏ, mà nằm trong những dòng chữ người Indonesia viết cho nhau sau tiếng còi mãn cuộc. Những dòng chữ ấy hiếm khi nhắc tới tỷ số. Chúng nhắc tới một câu hỏi khác, lạnh hơn: đội bóng này đang đi về đâu?

Người ta ghi bàn bằng chân, nhưng tôi viết bằng những vết sẹo. Vết sẹo của đêm Jakarta không phải một bàn thua. Nó là một trận hòa.

Muốn hiểu vì sao một trận hòa lại đau đến vậy, phải đặt nó vào một dòng thời gian dài hơn. Indonesia vừa khép lại một chu kỳ năm năm dưới thời Shin Tae-yong — giai đoạn đưa đội tuyển lần đầu tiến sâu ở vòng loại World Cup khu vực châu Á và trả lại cho bóng đá nước này những đêm có ý nghĩa. Việc bổ nhiệm John Herdman được đọc như một bước chuyển mô hình: từ một nhà cầm quân quen với nhịp bóng đá châu Á sang một nhà cầm quân đến từ hệ thống Bắc Mỹ, nói ngôn ngữ của tổ chức và của dữ liệu.

Ở cấp độ con người, Indonesia theo đuổi dự án mà cả Đông Nam Á đang nhìn vào: tuyển mộ những cầu thủ mang dòng máu Indonesia nhưng trưởng thành ở châu Âu. Đêm Jakarta, bốn cái tên thuộc nhóm đó xuất hiện đậm nhất trong các bình luận. Thom Haye — người nhận thẻ đỏ ở phút 36. Maarten Paes trong khung gỗ. Elkan Baggott và Justin Hubner ở bộ đôi trung vệ. Bóng lăn trên cỏ, nhưng thật ra nó lăn qua phận người: mỗi cái tên kể một câu chuyện di trú, một lần gia đình chọn về, một lần hộ chiếu đổi màu.

Bối cảnh trận đấu không phức tạp. Đây là lượt trận vòng bảng của giải vô địch Đông Nam Á, Indonesia đá trên sân nhà, đối thủ là Malaysia — đội mà cổ động viên Indonesia luôn xếp vào nhóm phải thắng. Trước đó, một trận gặp Singapore đã để lại cảm giác chưa yên tâm. Và giờ là trận hòa không bàn thắng, sau khi đội chơi thiếu người suốt hơn nửa hiệp hai và cả hiệp hai.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu khu vực của tôi suốt gần bốn thập niên, có một loại trận hòa hiếm khi được ghi nhớ đúng. Loại trận hòa mà đội bóng đã làm đúng phần khó nhất, nhưng lại không làm được phần khiến người ta tin.

Hãy tách trận đấu ra. Trong 54 phút thiếu người, Indonesia không thủng lưới. Bộ đôi trung vệ Baggott và Hubner được nhắc tới như những người bịt các lối vào, và Paes được nhắc tới như người chắn những gì lọt qua. Ở một góc nhìn thuần chuyên môn, đấy là một màn phòng ngự có tổ chức: khối thấp, cự ly giữ, ưu tiên bảo vệ trục giữa, chấp nhận nhường bóng và chờ. Cái cách một hậu vệ đứng lên sau pha phá bóng, cái cách Paes hét vào hàng thủ trước mỗi quả phạt — đó là những dấu hiệu của một tập thể biết mình đang làm gì trong hoàn cảnh xấu.

Nhưng ở góc nhìn khác, việc thủ môn và hai trung vệ là những cái tên được khen nhiều nhất lại là một tín hiệu khác. Khi một đội bóng chơi thiếu người mà không thua, người ta khen hàng thủ. Khi hàng thủ là tuyến duy nhất được khen trong suốt một trận sân nhà, người ta bắt đầu nghi ngờ tuyến trên.

Và đấy chính là chỗ vết nứt mở ra. Nỗi sợ của cổ động viên Indonesia không nằm ở tỷ số 0-0, mà ở việc họ không nhìn thấy dấu vết của một dự án. Họ không nói: chúng tôi thua. Họ nói một điều khó trả lời hơn: chúng tôi không biết đội bóng này chơi theo cách nào.

Đọc kỹ các phản ứng, hai câu được nhắc đi nhắc lại. Một là nỗi lo về Asian Cup: hòa Malaysia trên sân nhà thì lấy gì để nghĩ tới sân chơi châu lục. Hai là sự hoài nghi kéo dài từ trận Singapore trước đó — cảm giác rằng điều mình sợ đã đúng. Không có ai trong số họ nói Indonesia phòng ngự dở. Họ nói Indonesia không có hướng tấn công.

Đây là lúc tôi phải nói về một khoảng trống trong chính bài báo mà tôi đang đọc. Bản tin tổng hợp phản ứng ấy không có một chỉ số quá trình nào: không có số lần dứt điểm, không có bản đồ cơ hội, không có dữ liệu kiểm soát bóng theo vùng. Nghĩa là không thể phân biệt được trận hòa này là một thành quả phòng ngự hay một thất bại trong tấn công. Cả hai cách đọc đều đứng được, vì cả hai đều thiếu chứng cứ. Với một người làm nghề đã quen ngồi trong phòng họp báo chờ con số hiện lên màn hình, sự vắng mặt đó là một dữ kiện đáng ghi, không phải một chi tiết vụn.

Có một điểm cần kiểm chứng nữa, và tôi nêu ra như một người làm nghề chứ không như một người bắt lỗi. Bản tin gọi giải đấu là "FIFA ASEAN Cup". Giải vô địch các đội tuyển quốc gia Đông Nam Á trong thực tế do Liên đoàn Bóng đá Đông Nam Á (AFF) tổ chức, gắn với thương hiệu AFF và các nhà tài trợ khu vực, không mang tên FIFA. Một cái tên sai ở tầng tổ chức khiến người đọc phải dè chừng cả những chi tiết khác của bản tin: thể thức, bảng đấu, ngày thi đấu. Đây là dạng lỗi nhỏ nhưng lan, vì nó chạm vào lòng tin.

Quay lại với hướng chơi. Câu hỏi ấy không thể trả lời bằng cảm giác, cũng không thể trả lời bằng danh sách tên cầu thủ. Nó chỉ trả lời được bằng một thứ đơn giản: người xem có nhận ra đội bóng của mình trong 20 phút đầu hiệp một hay không. Với Indonesia bây giờ, câu trả lời đang nghiêng về phía chưa.

Ở tuổi 54, tôi hiểu rằng ánh đèn sân vận động soi rọi cả đời người. Nó soi cả những người ngồi trên băng ghế, những người vừa nhận một cuộc gọi từ một nơi cách đây nửa vòng trái đất, những người mang hai quốc tịch trong một trái tim. Justin Hubner và Elkan Baggott, Maarten Paes và Thom Haye — họ không chỉ là phương án chuyên môn. Họ là bằng chứng cho một lựa chọn chính sách: bóng đá Indonesia chọn mua sự trưởng thành ở nơi khác, thay vì chờ nó lớn lên ở nhà.

Và chính lựa chọn ấy đang bị đặt lên bàn cân. Trong các phản ứng, có một ý lặp lại: thời Shin Tae-yong được nhớ như giai đoạn dám cắt bỏ thế hệ cũ và trao cơ hội cho cầu thủ trẻ. Người ta không phản đối cầu thủ nhập tịch. Người ta phản đối cảm giác rằng con đường của một đứa trẻ học bóng đá ở một học viện trong nước đang hẹp lại.

Đây là kiểu tranh luận mà tôi đã chứng kiến ở nhiều nơi. Nó không giải quyết bằng một trận thắng. Nó chỉ dịu đi khi có một thế hệ cầu thủ nội địa cùng đứng trên sân với nhóm nhập tịch, và cả hai nhóm chơi được một thứ bóng đá mà khán đài nhận ra là của mình.

Cần nói thêm về áp lực đang dồn lên John Herdman. Ông ấy ở một vị trí khó có thể khó hơn: kế nhiệm một người được yêu. Không có kết quả nào đủ tốt để xóa mặc định ấy. Một trận thắng đậm có thể làm dịu không khí trong vài tuần, nhưng phép so sánh sẽ tự động bật lại ở lần sảy chân kế tiếp. Trong bóng đá Đông Nam Á, ký ức về người tiền nhiệm là một thứ tài sản không thể đấu giá — nó chỉ tăng giá.

Điều đáng chú ý là không có dấu hiệu nào từ phía liên đoàn về việc thay huấn luyện viên. Áp lực hiện tại thuần túy là áp lực dư luận, đến từ những tài khoản mạng xã hội giấu tên. Đó là lý do tôi không đọc nó như một bản án, mà như một nhiệt kế.

Vậy thì đọc trận hòa này thế nào cho đúng?

Thử một cách đọc ngược. Giả sử Indonesia thắng Malaysia 1-0 bằng một bàn ở phút 88 trong thế mười người, với Paes cứu thua hai lần. Gần như chắc chắn không khí sẽ là ngợi ca bản lĩnh. Cùng một màn trình diễn, chỉ khác một khoảnh khắc, và phán xét đổi chiều hoàn toàn. Điều đó cho thấy thứ đang bị đánh giá không hẳn là năng lực, mà là kết quả cảm xúc.

Cách đọc ngược thứ hai khó chịu hơn. Ký ức tập thể có một điểm mù: nó xóa đi những tháng đầu của chính người mà nó tôn thờ. Giai đoạn đầu của bất kỳ triều đại nào cũng là giai đoạn bị nghi ngờ nhiều nhất. Nhưng khi thời gian trôi qua, ký ức chỉ giữ lại phần kết. Shin Tae-yong trong ký ức của người Indonesia hôm nay là một người đàn ông đã thành công. Shin Tae-yong của năm đầu tiên chưa chắc đã trông như vậy với chính những người đang hoài niệm ông.

Không riêng Indonesia. Bóng đá Việt Nam đã đi qua bài học ấy hơn một lần, khi một huấn luyện viên mới bị đo bằng hình bóng của người cũ chỉ sau vài trận. Cả khu vực đang dùng cùng một thước: một chiến lược gia mới có thể thua nhiều hơn, nhưng phải cho thấy một thứ đáng để chờ. Sự kiên nhẫn ở Đông Nam Á không miễn phí. Nó được trả bằng hình ảnh.

Có một điều nữa mà các con số ở đây — nếu có — sẽ không nói được. Một đội bóng chơi 54 phút thiếu người trước đối thủ kỵ rơ, giữ sạch lưới trên sân nhà, đã hoàn thành phần khó nhất của một đêm bóng đá. Đó là một kết quả không tệ về mặt thể thao. Nhưng nó bị đọc là thảm họa, vì nó rơi vào đúng lúc niềm tin đang mỏng. Khoảng cách giữa mức nhiệt trên mạng xã hội và thực tế trên sân chính là tín hiệu đáng chú ý nhất của câu chuyện này: một đội bóng chơi phòng ngự đủ tốt để không thua, nhưng không đủ tốt để khiến người ta thôi lo.

Cũng cần nói rõ một điều về bằng chứng. Toàn bộ các ý kiến trong bản tin gốc đến từ những tài khoản ẩn danh. Nó cho ta một mẫu nhiệt độ, không cho ta một bức tranh xã hội. Không nên biến nó thành phát ngôn của cả một quốc gia. Nhưng cũng không nên vì thế mà bỏ qua nó. Đám đông ẩn danh thường nói trước những gì ban huấn luyện chỉ dám nghĩ sau.

Điều đáng nói là trận đấu này để lại hai thứ có thật. Một, hàng thủ Indonesia và Paes đã chứng minh họ có thể chịu được một hiệp đấu trong thế thiếu người. Hai, Thom Haye sẽ vắng mặt ở lượt trận tiếp theo vì án treo giò, kéo theo một cuộc xáo trộn tuyến giữa mà Herdman buộc phải giải quyết. Đấy là những dữ kiện có thể kiểm chứng, không phụ thuộc vào cảm xúc của bất kỳ ai.

Và đấy cũng là chỗ tôi muốn dừng lại, bởi vì bóng đá không phải một chuỗi phán quyết. Nó là một chuỗi tiếng động: tiếng còi, tiếng bước chân, tiếng thở dài. Đi tìm tiếng người trong tiếng bóng — cái nghề của tôi từ mấy chục năm nay thực chất chỉ có vậy.

Sân không người, nhưng tiếng vỗ tay vẫn còn đâu đó trong ký ức. Đêm Jakarta sẽ không được nhớ vì tỷ số. Nó sẽ được nhớ vì khoảnh khắc một người đàn ông mặc áo sơ mi đứng ở đường biên kỹ thuật, nhìn vào mười cái lưng áo đỏ, và không có ai trên khán đài biết chính xác ông ấy đang yêu cầu điều gì.

Nếu tôi được đặt một câu cho lượt trận tới, nó sẽ không phải về chiến thắng. Nó sẽ là: trong 90 phút ấy, có bao nhiêu lần khán đài nhận ra đội bóng của mình mà không cần nhìn bảng tỷ số? Khi câu trả lời bắt đầu lớn lên, áp lực sẽ tự rút đi. Còn nếu nó vẫn là con số không, thì mọi thứ khác — cả trận hòa ở Jakarta — sẽ chỉ là phần nổi của một câu chuyện dài hơn.