Khi bản phân tích trả về toàn N/A, nhà báo thể thao phải làm gì?

Tôi vừa nhận một bản phân tích bóng đá có đủ chín mục, từ chiến thuật, tài chính chuyển nhượng, kết quả thi đấu, sức ép dư luận, bối cảnh giải đấu, quy định, quản trị phòng thay đồ, mức độ rủi ro cho đến tác động lan tỏa toàn ngành. Dưới mỗi tiêu đề là ba chữ cái quen thuộc: N/A. Không có tên cầu thủ, không có tên đội bóng, không có tỉ số, không có chỉ số bàn thắng kỳ vọng, không có dữ liệu định vị trên sân, không có bảng lương, không có án phạt, không có một câu chuyện hậu trường nào.

N/A trong tiếng Anh có nghĩa là not applicable, không áp dụng được, hoặc trong nhiều hệ thống dữ liệu, nó được dùng để chỉ thông tin không xác định. Nhưng trong báo chí thể thao, một bản phân tích trống rỗng không bao giờ có nghĩa là không có vấn đề gì đáng nói. Nó có nghĩa là hệ thống đã không nhìn thấy gì, hoặc nguồn đầu vào đã không tồn tại, hoặc bước trích xuất thông tin đã thất bại. Giữa những khả năng đó có một khoảng cách rất lớn, và người viết không được phép tự ý chọn một khả năng rồi viết tiếp như thể đó là sự thật.

Theo kinh nghiệm theo dõi và viết về bóng đá trong nhiều năm của tôi, ranh giới mong manh nhất không nằm giữa một bản tin đúng và một bản tin sai. Ranh giới nguy hiểm nhất nằm giữa một bản tin chưa đủ dữ liệu và một bản tin được bịa ra để lấp chỗ trống. Chín mục N/A trong bản phân tích giai đoạn một là một tín hiệu dừng, không phải một lời mời gọi sáng tạo. Nếu biên tập viên nhìn thấy chín ô trống rồi tự điền vào tên cầu thủ, tên đội bóng và những con số theo trí nhớ, sản phẩm cuối cùng có thể đọc rất trơn tru, nhưng nó không còn là bài báo. Nó là tiểu thuyết đội lốt tin tức.

Tôi đã chứng kiến điều này nhiều lần trong các kỳ chuyển nhượng ở bóng đá Việt Nam. Khi một cầu thủ được đồn đoán sẽ rời đi, người hâm mộ cần thông tin xác thực. Nhưng nếu tất cả phóng viên cùng dùng chung một bản phân tích trống rồi mỗi người tự điền vào một cái tên khác nhau, tờ báo sáng hôm sau sẽ có chín phiên bản khác nhau, và không có phiên bản nào đáng tin cậy. Một bài viết không có nguồn kiểm chứng không đáng giá bằng một bài viết ngắn hơn nhưng nói rõ rằng chúng tôi chưa đủ thông tin. Sự trung thực về giới hạn của mình là một phần của kỷ luật nghề báo.

Điều đáng sợ nhất ở bản phân tích N/A không phải là những ô trống. Điều đáng sợ nhất là một biên tập viên vội vàng kết luận rằng trống tức là an toàn. Trống không phải là an toàn. Trống là một hệ thống đang kêu cứu. Trong một phòng thay đồ thực sự, nếu huấn luyện viên trưởng không có bất kỳ ghi chú chiến thuật nào trước trận derby, tôi sẽ không nghĩ rằng ông ta đã chuẩn bị hoàn hảo. Tôi sẽ nghĩ rằng có điều gì đó đã vỡ trong quy trình. Tương tự, một bản phân tích chín mục nhưng không có một dòng bằng chứng nào không thể là cơ sở để ra quyết định. Nó là lý do để dừng máy in và kiểm tra lại toàn bộ hệ thống.

Trong phòng họp báo, người ta thường hỏi tôi rằng làm thế nào để viết nhanh sau một trận đấu. Câu trả lời của tôi luôn là: đừng viết nhanh hơn khả năng kiểm chứng của bạn. Một cuốn sổ tay ghi nhiều hơn tôi tưởng, nhưng cũng ít hơn tôi muốn. Sân vắng không làm mất nhịp, nó chỉ cho ta thấy nhịp thật sự đứng ở đâu. Dữ liệu là phần nổi, và tôi dành cả sự nghiệp để tìm phần chìm. Nếu phần nổi không tồn tại, nếu biểu đồ không có cột, nếu trang phân tích chỉ có ba chữ cái N/A, thì nhiệm vụ của nhà báo không phải là vẽ thêm cột cho đẹp. Nhiệm vụ của nhà báo là nói với độc giả rằng dữ liệu chưa được giải mã.

Bản phân tích tôi cầm trên tay có thể là một sản phẩm lỗi, nhưng nó cũng là một vật chứng hoàn hảo cho một bài học cũ: tin tức thể thao không bắt đầu bằng cảm hứng. Tin tức thể thao bắt đầu bằng nguồn tin đáng tin cậy. Nếu không có nguồn, nhà báo không có quyền viết. Nếu không có số liệu, nhà phân tích không có quyền kết luận. Nếu không có tên cầu thủ, tôi không có quyền gán cho họ một phát biểu. Đó là lý do vì sao bản phân tích này, dù trống rỗng, vẫn có giá trị. Nó nhắc tôi rằng sự im lặng có thể là một phát hiện lớn nhất trong ngày.

Khi hệ thống không nói, đừng bắt nó nói hộ. Hãy sửa hệ thống. Khi dữ liệu chưa sẵn sàng, đừng cố viết bài phân tích dài hai nghìn từ để che giấu sự trống rỗng. Hãy viết một dòng thật ngắn, thật rõ ràng: chúng tôi đang kiểm tra lại nguồn, và chúng tôi sẽ quay lại khi có thông tin được xác minh. Tờ báo thể thao đáng tin cậy nhất tuần này không phải tờ có nhiều bàn thắng được mô tả sống động nhất, mà là tờ dám in lời xin lỗi vì chưa đủ dữ liệu để kể chuyện. Đó không phải là một thất bại. Đó là cách duy nhất để giữ cho phần còn lại của nghề báo không trở thành hư cấu.