Đào tạo trẻ bóng đá Việt Nam: Chín mươi phần trăm tài năng không có cửa lên đội một

Tôi ngồi ở khán đài B sân Hàng Đẫy trong vòng đấu cuối cùng của mùa giải V.League, và thứ tôi ghi vào sổ tay không phải tỷ số. Đó là danh sách những cầu thủ được tung vào sân trong mười lăm phút cuối: chín người, tám người đã qua tuổi ba mươi, và không một ai là sản phẩm của học viện chính câu lạc bộ. Ở góc sân, một cầu thủ mười chín tuổi người Nghệ An ngồi im suốt chín mươi phút, chiếc áo số hai mươi tám còn nguyên nếp gấp trên vai. Cậu được đôn lên đội một từ đầu mùa, nhưng tổng số phút thi đấu của cậu trong cả mùa vừa đúng bốn mươi bảy phút — ít hơn thời gian của một hiệp đấu. Khi tiếng còi mãn cuộc vang lên, cậu là người đầu tiên bước vào đường hầm. Một nền bóng đá có thể đo sự trưởng thành của mình bằng số cầu thủ trẻ được tin tưởng trong những phút quyết định, và con số ấy ở Việt Nam đang nhỏ dần theo từng mùa giải.

Câu chuyện đào tạo trẻ ở Việt Nam không thiếu những con số đẹp. Trong mười lăm năm qua, hàng loạt học viện mang tầm cỡ khu vực đã mọc lên: Học viện bóng đá Hoàng Anh Gia Lai – JMG, Trung tâm đào tạo bóng đá trẻ PVF, lò Viettel, Sông Lam Nghệ An, và gần đây là các học viện của những tập đoàn lớn. Mỗi dự án đều được giới thiệu bằng những bản kế hoạch hoành tráng, những sân tập đạt chuẩn, những chuyên gia nước ngoài, và những cam kết đầu tư kéo dài cả thập kỷ. Trên giấy tờ, đây là một hệ thống đang lớn lên.

Nhưng đằng sau bản kế hoạch là một câu hỏi mà rất ít người chịu đặt lên bàn: trong số hàng trăm cầu thủ đi vào một học viện ở tuổi mười hai, bao nhiêu người thực sự ký được hợp đồng chuyên nghiệp, và bao nhiêu người trong số đó có mặt trong đội hình một của chính câu lạc bộ chủ quản? Khi tôi ngồi lại với hồ sơ của mười bốn học viện lớn trong hai mùa giải gần nhất, tỷ lệ ấy dao động quanh con số mười phần trăm. Chín mươi phần trăm còn lại rời học viện ở tuổi mười tám, mười chín, mang theo một tấm bằng tốt nghiệp cấp ba không đủ để xin việc và một chấn thương đầu gối không đủ để tiếp tục chơi bóng.

Đây không phải câu chuyện riêng của Việt Nam. Ở Pháp, nơi tôi làm việc gần bốn mươi năm, tỷ lệ cầu thủ trẻ của các học viện lọt vào đội một chuyên nghiệp cũng chỉ quanh mức mười hai phần trăm, theo dữ liệu của Liên đoàn bóng đá Pháp. Nhưng có một khác biệt mà tôi không thể bỏ qua: ở Pháp, một cầu thủ bị loại ở tuổi mười chín vẫn có hệ thống giáo dục dự phòng, vẫn có giải hạng dưới để tiếp tục chơi, vẫn có nghề nghiệp thứ hai. Ở Việt Nam, cánh cửa ấy hẹp hơn rất nhiều.

Để hiểu vì sao tỷ lệ ấy đứng yên suốt một thập kỷ, tôi phải đi theo dòng tiền. Một học viện bóng đá ở Việt Nam vận hành bằng ba nguồn thu chính: tài trợ của tập đoàn mẹ, ngân sách của địa phương hoặc liên đoàn, và một phần nhỏ từ bán cầu thủ. Trong ba nguồn ấy, chỉ có nguồn thứ ba — bán cầu thủ — phụ thuộc trực tiếp vào việc đào tạo ra người chơi được. Hai nguồn còn lại phụ thuộc vào việc học viện tồn tại và trông như đang hoạt động.

Đây là điểm mấu chốt mà mọi bản báo cáo đều bỏ qua. Khi một học viện được nuôi bằng tiền tài trợ của tập đoàn mẹ, thước đo thành công của nó không phải là số cầu thủ lên đội một, mà là số hình ảnh xuất hiện trên truyền thông, số buổi lễ khánh thành, số dự án được duyệt. Một lứa cầu thủ mười tám tuổi không lên được đội một không hề làm giảm ngân sách của học viện — thậm chí nó còn biện minh cho việc cần thêm kinh phí để cải thiện chất lượng đào tạo. Khi dòng tiền không phụ thuộc vào kết quả đào tạo, hệ thống sẽ sản sinh ra những học viện đẹp để nhìn, chứ không phải để nuôi người.

Tôi đã theo dõi các trận đấu của đội tuyển quốc gia trong suốt chu kỳ giải đấu lớn gần đây, và điều khiến tôi chú ý không phải là chiến thuật, mà là tuổi tác của những người gánh đội. Trong đội hình xuất phát, phần lớn là những cái tên đã quen mặt từ nhiều năm. Các em sinh sau năm hai nghìn, những người lẽ ra phải chiếm nửa đội hình ở tuổi hai mươi hai, hai mươi ba, lại xuất hiện nhỏ giọt. Một nền bóng đá có dân số hơn một trăm triệu người, có mười bốn học viện lớn, có một giải vô địch quốc gia chuyên nghiệp — và vẫn phải trông vào một nhóm cầu thủ đã bước qua đỉnh cao để đi qua vòng loại. Số liệu không bao giờ nói dối, chỉ có người đọc số liệu mới tự lừa mình.

Khi tôi truy vết các hợp đồng tài trợ của một vài học viện, cấu trúc quen thuộc lại hiện ra. Tiền không đi thẳng từ tập đoàn mẹ đến tài khoản của trung tâm đào tạo. Nó rẽ qua một công ty trung gian đứng tên bản quyền hình ảnh, qua một quỹ phát triển cộng đồng, qua một đơn vị tổ chức sự kiện — những cái tên không bao giờ xuất hiện trên bảng cân đối kế toán của đội bóng, nhưng luôn xuất hiện trong các buổi lễ ký kết. Dòng tiền cứu trợ không bao giờ đi thẳng; nó luôn rẽ qua một tài khoản im lặng. Mỗi hợp đồng tài trợ là một van tim; chỉ cần một kẽ hở, toàn bộ hệ thống ngừng đập.

Tất nhiên, không phải mọi khoản tiền đều có mục đích mờ ám. Phần lớn các giao dịch tôi từng kiểm tra đều hợp pháp về hình thức, và tôi không có bằng chứng về hành vi phạm pháp trong các hồ sơ tôi tiếp cận được. Nhưng hình thức hợp pháp không đồng nghĩa với hiệu quả. Một khoản tài trợ rẽ qua bốn tầng trung gian sẽ mất đi một phần đáng kể trước khi đến được sân tập, và cái mất đi ấy không bao giờ được ghi vào bất cứ đâu. Đó là lý do tôi luôn đối chiếu ít nhất ba lớp dữ liệu — báo cáo tài chính, hồ sơ đăng ký doanh nghiệp, và sao kê giao dịch — trước khi viết một dòng kết luận.

Điều đáng nói là bản thân mô hình đào tạo của Việt Nam từng có một giai đoạn thành công rõ rệt. Lứa cầu thủ Hoàng Anh Gia Lai – JMG, những người được đào tạo từ năm mười một tuổi theo giáo trình Pháp, đã đi thẳng vào đội tuyển quốc gia và trở thành xương sống của một thế hệ. Nguyễn Công Phượng, Nguyễn Tuấn Anh, Nguyễn Văn Toàn, Vũ Văn Thanh, Lương Xuân Trường — những cái tên ấy là bằng chứng rằng hệ thống có thể hoạt động. Nhưng cũng cần nói thẳng: mô hình ấy chỉ cho ra đời đúng một lứa trong hơn mười lăm năm, và đến nay chưa có lứa kế tiếp nào đạt được độ chín tương đương. Một lần thành công không phải là một hệ thống. Đó là một ngoại lệ được tổ chức tốt.

Đây là chỗ tôi phải cẩn trọng với chính mình, bởi sau mấy chục năm theo dõi các vụ bê bối, tôi dễ có xu hướng quy kết mọi hợp đồng tài trợ có dấu hiệu bất thường là gian dối. Tôi đã học được rằng trước khi kết luận, phải liệt kê ít nhất một lời giải thích thay thế. Với câu chuyện đào tạo trẻ, lời giải thích thay thế ấy rất đơn giản: các học viện có thể đang vận hành đúng như thiết kế của chúng, chỉ là thiết kế ấy không nhắm vào việc đưa cầu thủ trẻ lên đội một.

Nếu đúng như vậy, thì vấn đề không nằm ở sự gian dối, mà nằm ở sự lệch pha giữa mục tiêu được tuyên bố và mục tiêu được trả tiền. Một học viện tuyên bố mục tiêu là đào tạo cầu thủ chuyên nghiệp, nhưng được trả tiền để trở thành tài sản truyền thông của tập đoàn mẹ. Giữa hai mục tiêu ấy, dòng tiền luôn thắng.

Còn có một nguyên nhân nữa mà tôi không muốn bỏ qua, bởi nó ít bị đổ lỗi hơn: áp lực thành tích tức thời ở V.League. Một huấn luyện viên trưởng trung bình chỉ giữ ghế được hơn một mùa giải. Với một người biết rằng mình có thể bị thay sau ba trận thua liên tiếp, việc tung một cầu thủ mười chín tuổi vào sân trong trận cầu quyết định là một canh bạc không đáng đánh đổi. Kinh nghiệm là thứ duy nhất mua được sự an toàn, và tuổi trẻ là thứ duy nhất không mua được kinh nghiệm. Kết quả là một vòng xoáy: huấn luyện viên không dám dùng cầu thủ trẻ, cầu thủ trẻ không có phút thi đấu, không phút thi đấu thì không có kinh nghiệm, không có kinh nghiệm thì càng không được dùng. Vòng xoáy ấy tự nuôi chính nó, và nó không cần bất kỳ khoản tiền mờ ám nào để tồn tại.

Đây là lý do tôi không đặt cược vào những bản kế hoạch. Tôi đặt cược vào cấu trúc động lực. Chừng nào việc nuôi dưỡng cầu thủ trẻ vẫn là một khoản chi phí không gắn với kết quả, và chừng nào ghế huấn luyện viên vẫn được đo bằng kết quả của mùa giải hiện tại, thì mọi học viện mới, mọi chuyên gia mới, mọi buổi lễ khánh thành mới sẽ chỉ tô thêm màu cho một bức tranh đã cũ.

Phần lớn các học viện đều công khai số liệu tuyển sinh, nhưng rất ít nơi công khai số liệu đầu ra — tức là số cầu thủ ký được hợp đồng chuyên nghiệp sau khi tốt nghiệp. Đây là điểm mù có chủ đích. Khi một hệ thống chỉ đo đầu vào mà không đo đầu ra, nó có thể tồn tại mãi mãi mà không cần chứng minh điều gì. Và trong bóng đá, cũng như trong mọi ngành khác, thứ đắt nhất không phải cầu thủ, mà là sự im lặng của người làm chứng.

Ba năm điều tra, và mọi con đường đều dẫn về một cái bắt tay dưới khán đài. Tôi không nghe lời xin lỗi. Tôi đọc sao kê ngân hàng.

Nhìn về phía trước, tôi cho rằng câu hỏi đúng không phải là làm sao để đào tạo tốt hơn, mà là làm sao để buộc hệ thống phải chịu trách nhiệm về số phận của những đứa trẻ mà nó nhận vào. Có ba việc có thể làm ngay mà không cần thêm một xu ngân sách nào: công khai bắt buộc tỷ lệ cầu thủ tốt nghiệp ký được hợp đồng chuyên nghiệp của mỗi học viện, như một chỉ tiêu minh bạch; đưa vào quy chế giải một suất bắt buộc dành cho cầu thủ trẻ đào tạo tại chỗ trong đội hình thi đấu; và xây dựng một quỹ hậu sự nghiệp cho những cầu thủ rời học viện ở tuổi mười chín mà không có cửa lên đội một — bởi nếu họ đã trả giá bằng tuổi trẻ cho tham vọng của chúng ta, thì chúng ta không thể để họ trả giá thêm bằng tương lai.

Tôi không tin vào những bản kế hoạch mười năm. Tôi tin vào những dòng chữ ký, những con dấu, và những con số có thể đối chiếu. Khi một học viện dám công bố số phận thực sự của từng lứa cầu thủ mình đã nhận, lúc đó chúng ta mới biết đâu là đào tạo, đâu chỉ là tích trữ. Cho đến ngày ấy, chiếc áo số hai mươi tám với nếp gấp còn nguyên trên vai vẫn sẽ là nhân chứng trung thực nhất của một nền bóng đá đang quay lưng lại với chính tương lai của mình.