Bida Việt Nam: kỹ thuật đã tới đỉnh, dữ liệu còn ở lại phía sau

Đồng hồ trong một quán bida trên đường Nguyễn Thiện Thuật, Nha Trang, chỉ 1 giờ 12 phút sáng. Một tay cơ trẻ đặt cây cơ xuống mép bàn, đi vòng quanh hai lần rồi ngồi xuống ghế nhựa. Cú đánh ba băng vừa rồi đi đúng hướng nhưng thiếu lực; viên bi đỏ dừng lại cách băng cuối chừng hai đốt ngón tay. Không ai trong quán ghi lại gì cả. Không máy quay, không bảng thống kê, không một người ngồi đếm số lần cậu đã thử đúng đường bi đó suốt bốn tiếng trước đó. Chủ quán chỉ nói một câu: "Chú lại gần rồi."

Tôi ngồi ở bàn bên cạnh, sổ tay mở, và nhận ra mình chẳng có gì để ghi ngoài một cảm giác. Bốn mươi bốn năm theo dõi môn thể thao này dạy tôi một điều: những gì không được ghi lại sẽ bị lãng quên nhanh hơn người ta tưởng. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bóng không chạm vào ai.

Một đất nước chơi bida, một nền bida thiếu bộ nhớ

Việt Nam thuộc nhóm quốc gia có mật độ quán bida dày nhất Đông Nam Á. Từ Hà Nội, Đà Nẵng, Nha Trang cho tới Cần Thơ, bida không phải môn thể thao của một tầng lớp nào đó; nó là thứ có mặt ở mọi ngõ phố, mở cửa tới khuya, và trở thành một phần của nhịp sống buổi tối. Nội dung ba băng (carom 3 cushion) là sở trường truyền thống, trong khi pool 9 bóng và 10 bóng phát triển mạnh trong hơn một thập kỷ trở lại đây.

Thành tích quốc tế đi kèm với sự phổ biến đó. Liên đoàn Bida Thế giới (UMB) từng đưa giải vô địch thế giới ba băng tới Bình Dương, và hệ thống giải 9 bóng chuyên nghiệp có chặng Hanoi Open tổ chức tại Hà Nội. Những cái tên như Trần Quyết Chiến, Bao Phương Vinh, Nguyễn Quốc Nguyện đã đưa bida Việt Nam vào nhóm đầu thế giới ở nội dung ba băng; ở nội dung 9 bóng, Dương Quốc Hoàng và thế hệ kế cận cũng đã có mặt ở các vòng đấu sâu của những giải quốc tế.

Nhưng có một nghịch lý ít được nói tới: một quốc gia chơi bida nhiều như vậy lại không có bộ nhớ dữ liệu tương xứng. Các giải trong nước kết thúc, danh sách vô địch được đăng, rồi mọi thứ biến mất. Không có một cơ sở dữ liệu quốc gia nào lưu lại số lượt cơ, chỉ số trung bình, hay đường đi của từng thế bi. Chúng ta có ký ức tập thể về những tay cơ, nhưng không có hồ sơ kỹ thuật về họ.

Những thước đo duy nhất còn sống

Ở nội dung ba băng, thước đo cơ bản nhất là moyenne, tức số điểm trung bình mỗi lượt cơ. Một trận đấu 40 điểm: nếu tay cơ cần 24 lượt cơ để hoàn tất, moyenne của trận đó là 1,667. Nếu chỉ cần 18 lượt, moyenne là 2,222. Chỉ một con số ấy đã kể gần hết câu chuyện về phong độ, về khả năng tạo thế bi và về tốc độ xử lý bàn đấu. Bên cạnh đó là best game, tức trận đấu có moyenne cao nhất trong một giải, và high run, chuỗi điểm dài nhất liên tiếp trong một lượt cơ.

Ở nội dung 9 bóng, hệ thống chỉ số phong phú hơn nhiều. Accu-Stats phát triển TPA (Total Performance Average), một chỉ số tổng hợp đánh giá hiệu suất của tay cơ trong một trận bao gồm cả khả năng tận dụng thế bi lẫn xử lý khi bị đẩy vào thế khó. Các đơn vị tổ chức giải chuyên nghiệp công bố thêm break-and-run percentage (tỷ lệ phá bàn rồi kết thúc trọn vẹn) và safety success rate (tỷ lệ đánh an toàn thành công).

Vấn đề nằm ở chỗ: gần như toàn bộ những con số ấy do ban tổ chức quốc tế tạo ra. Khi tay cơ Việt Nam ra nước ngoài thi đấu, họ được đo. Khi họ thi đấu trong nước, họ không được đo. Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu ba băng ở Nha Trang cũng như qua các kênh phát sóng quốc tế, tôi thấy rõ sự bất đối xứng này: chúng ta biết một tay cơ đánh hay ở giải thế giới, nhưng không có cách nào so sánh cậu ấy với chính mình hai năm trước, bởi không ai lưu lại con số của hai năm trước.

Người Việt mạnh ở đâu trong bảng số

Nếu phải mô tả chân dung dữ liệu của bida Việt Nam bằng những gì đã được ghi lại, điểm mạnh nằm ở khả năng kéo dài chuỗi điểm. Tay cơ ba băng Việt Nam nổi bật ở những lượt cơ có nhịp điệu — họ đọc băng, tính lực, và giữ được sự liên tục qua nhiều lần bi đỏ trở về đúng vị trí. Đây là kiểu kỹ năng cần thời gian dài trên bàn, và nó không thể có được nếu chỉ tập vài giờ mỗi tuần.

Một quan sát khác đến từ cấu trúc của các giải. Các giải ba băng quốc tế thường thi đấu theo thể thức chạm 40 điểm, đủ dài để kỹ thuật nền tảng phát huy tác dụng. Các giải 9 bóng chuyên nghiệp lại thi đấu theo thể thức chạm 7 hoặc chạm 9 ván — ngắn hơn nhiều, nơi một cú phá bàn may mắn hay một sai số nhỏ ở ván thứ tư có thể quyết định cả trận. Nói cách khác: bida Việt Nam mạnh ở nơi mà độ dài trận đấu bảo vệ kỹ thuật, và gặp bất lợi ở nơi mà độ ngắn của trận đấu khuếch đại ngẫu nhiên.

Đây là một kết luận chiến thuật, không phải một lời khen hay chê. Nó giải thích vì sao cùng một tay cơ có thể rất vững ở giải ba băng nhưng lại dễ bị loại sớm ở một giải 9 bóng chỉ kéo dài hai ngày.

Những khung hình không ai đếm

Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Và có những khung hình nhất định không con số nào chạm tới.

Hãy thử đếm thời gian tay cơ đi vòng quanh bàn trước khi đặt cơ. Đếm số lần cậu ấy đổi lựa chọn sau khi đã cúi xuống. Đếm số lượt cơ mà cậu ấy chủ động đánh an toàn thay vì tấn công, và đo xem quyết định đó để lại thế bi như thế nào cho đối thủ ở lượt kế tiếp. Những dữ liệu này tồn tại trong mọi trận đấu diễn ra trên đất Việt Nam, mỗi tối, ở hàng nghìn bàn đấu. Chúng chỉ đơn giản là không được ghi lại.

Ở nội dung ba băng, điều này đặc biệt nghiêm trọng. Phần lớn điểm số trong một trận ba băng không đến từ cú đánh đẹp nhất, mà đến từ tình trạng thế bi được tạo ra ở lượt cơ trước đó. Một tay cơ ghi ba điểm liên tiếp thường là kết quả của một lượt cơ trước đó mà cậu ấy đã chọn đúng điểm tiếp xúc để giữ bi đỏ ở nửa bàn có lợi. Không ai ghi lại lượt cơ trước đó. Khán giả nhớ cú kết thúc, không nhớ cú dọn đường.

Tôi không viết về cú đánh kết thúc. Tôi viết về những gì cú đánh kết thúc che giấu.

Độ ẩm, tấm vải và bộ bi: biến số bị bỏ quên

Có một tầng dữ liệu nữa mà bida Việt Nam gần như không bao giờ đưa vào phân tích: điều kiện vật lý của bàn đấu.

Độ ẩm không khí ảnh hưởng trực tiếp tới tốc độ vải và độ nảy của băng. Một bàn đấu ở Nha Trang vào tháng 9, trong một buổi tối mưa, hành xử khác hẳn cùng chiếc bàn đó vào một buổi trưa tháng 3. Bộ bi mới thay có quỹ đạo khác bộ bi đã đánh vài tháng. Lực nén của băng thay đổi theo nhiệt độ phòng. Đây là những biến số mà tay cơ chuyên nghiệp cảm nhận được bằng tay, nhưng chúng chưa bao giờ được ghi vào một cuốn sổ nào để so sánh giữa các giải.

Nếu muốn hình dung mức độ chi tiết có thể có, hãy thử một ghi chú kiểu này cho một buổi tập: nhiệt độ phòng 27 độ C, độ ẩm 78%, thời gian tập 3 giờ 40 phút, số lượt cơ hoàn tất thế bi đơn giản 61 trên 80 lần thử, moyenne ước tính 1,42. Chỉ bốn dòng. Nhưng nếu một tay cơ trẻ có bốn dòng như vậy mỗi ngày trong ba năm, chúng ta sẽ có một hồ sơ kỹ thuật mà không trung tâm huấn luyện nào ở khu vực này đang có.

Hạ tầng: khi tuyển chọn dựa vào trí nhớ

Hệ quả lớn nhất của việc thiếu dữ liệu không nằm ở truyền thông, mà nằm ở khâu tuyển chọn.

Ở môn snooker, một cơ sở dữ liệu công khai như CueTracker lưu lại từng trận đấu, từng frame, từng chuỗi điểm của gần như mọi tay cơ chuyên nghiệp trong nhiều thập kỷ. Ở các giải 9 bóng lớn, chỉ số hiệu suất được công bố ngay sau mỗi trận. Một huấn luyện viên ở những hệ thống đó có thể tra cứu xem học trò của mình yếu ở khả năng đánh an toàn hay yếu ở tỷ lệ phá bàn thành công, và điều chỉnh giáo án dựa trên bằng chứng.

Ở Việt Nam, việc tuyển chọn phần lớn dựa vào mắt của người có kinh nghiệm và vào truyền miệng. Điều đó không sai — nhiều tay cơ lớn được phát hiện đúng bằng cách đó. Nhưng nó có một giới hạn chết người: trí nhớ không cộng dồn. Người thầy giỏi nhất cũng chỉ nhớ được vài chục học trò trong vài năm, trong khi một cơ sở dữ liệu có thể theo dõi hàng nghìn tay cơ trong hàng chục năm.

Và khi một tay cơ rời quán bida của mình để tới một thành phố khác, hồ sơ duy nhất đi cùng cậu ấy là lời giới thiệu của người khác. Không có con số nào đi theo.

Nghịch lý: nhiều số hơn chưa chắc hiểu hơn

Ở đây tôi phải nói ngược lại điều mà chính tôi vừa dựng lên, bởi vì đó là phần trung thực nhất của nghề viết.

Thêm dữ liệu không tự động tạo ra hiểu biết. Tôi từng chứng kiến những bảng thống kê dài ba trang được dựng lên quanh một giải đấu, và kết luận rút ra từ chúng không khác gì những gì một người ngồi xem ba trận đã có thể nói. Số liệu dễ trở thành đồ trang trí: một tỷ lệ phần trăm đẹp, một biểu đồ gọn gàng, và phía sau là một kết luận rỗng. Một biên tập viên từng ghi vào lề bản thảo của tôi bốn chữ mà tôi mang theo suốt đời: quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu. Nhưng nếu ông ấy còn sống và đọc một số bài phân tích hôm nay, có lẽ ông sẽ viết điều ngược lại: quá nhiều dữ liệu, quá ít cảm xúc.

Điểm mù thật sự nằm ở chỗ khác. Những nước có hệ thống dữ liệu bida dày đặc nhất chưa chắc đã thống trị môn này — Hà Lan, Bỉ và Thổ Nhĩ Kỳ sản sinh những tay cơ ba băng hàng đầu thế giới như Dick Jaspers hay Eddy Merckx chủ yếu nhờ truyền thống câu lạc bộ và môi trường thi đấu, chứ không nhờ bảng biểu. Dữ liệu là điều kiện cần để một nền bida tự hiểu mình, không phải điều kiện đủ để nó vô địch.

Nói cách khác: Việt Nam đang thiếu một thứ quan trọng, nhưng thứ đó không phải là cây đũa thần. Nó là một cuốn sổ được viết đều đặn.

Lượt cơ đầu tiên được ghi lại

Tôi nghĩ nhiều về thế hệ tay cơ Việt Nam hiện đang mười lăm, mười sáu tuổi. Họ là thế hệ đầu tiên có thể có mọi lượt cơ của mình được ghi lại — bằng điện thoại, bằng một ứng dụng miễn phí, bằng một thói quen đơn giản là viết lại ba dòng sau mỗi buổi tập.

Nếu điều đó xảy ra, mười năm nữa chúng ta sẽ nhìn thấy một bức tranh mà hôm nay chưa ai hình dung nổi: đâu là điểm gãy trong sự nghiệp của một tay cơ, một tay cơ ba băng mất bao nhiêu năm để đưa moyenne từ 1,2 lên 1,8, và những gì thực sự xảy ra trong khoảng lặng giữa hai lượt cơ.

Điều tôi không biết là liệu chúng ta có chịu ngồi viết ba dòng đó mỗi tối hay không.